animal health management : शेतीला जोडधंदा म्हणून पशुपालन आणि दुग्धव्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. पण, या व्यवसायात पशुपालकांना भेडसावणारी सर्वात मोठी आणि डोकेदुखीची समस्या म्हणजे जनावरांच्या अंगावर होणाऱ्या गोचीड, गोमाशा, उवा, पिसवा आणि डास.
या रक्त पिणाऱ्या कीटकांमुळे गाई-म्हशींना प्रचंड त्रास होतो. जनावरे सतत अस्वस्थ राहतात, त्यांना ताप येतो, ती अशक्त होतात आणि याचा थेट फटका दूध उत्पादनातील घटीच्या रूपात शेतकऱ्यांना बसतो. लहान वासरांच्या वाढीला तर यामुळे मोठी खीळ बसते. बाजारात मिळणारी रासायनिक कीटकनाशके फवारणे हा यावरचा सोपा उपाय वाटत असला, तरी तो अतिशय धोकादायक असू शकतो. कारण, जनावरे स्वतःचे अंग चाटतात आणि हे विषारी रसायन त्यांच्या पोटात जाऊन त्यांना विषबाधा होण्याचा धोका असतो.
म्हणूनच, आज आपण तुमच्या गोठ्यासाठी ‘शून्य खर्च’ आणि ‘१००% सुरक्षित व नैसर्गिक’ अशा ४ प्रभावी घरगुती उपायांची माहिती घेणार आहोत.
जनावरांवरील कीटक नष्ट करण्यासाठी ४ भन्नाट घरगुती उपाय
१. सीताफळ बिया आणि कडुलिंबाची जादुई पेस्ट
गोचीड आणि उवांचा समूळ नाश करण्यासाठी हा एक अत्यंत जुना आणि खात्रीशीर उपाय आहे.
- साहित्य: ५० ग्रॅम सीताफळाच्या बिया आणि २०० ते ५०० ग्रॅम ताजी कडुलिंबाची पाने.
- बनवण्याची पद्धत: सुरुवातीला सीताफळाच्या बिया कुटून किंवा मिक्सरमध्ये फिरवून त्याची बारीक पावडर करा. त्यानंतर त्यात कडुलिंबाचा पाला आणि आवश्यकतेनुसार थोडे पाणी घालून खलबत्त्यात किंवा मिक्सरमध्ये वाटून घट्ट पेस्ट तयार करा.
- वापर कसा करावा? जनावरांच्या अंगावर ज्या ठिकाणी गोचीड किंवा उवा जास्त आहेत, तिथे ही पेस्ट हाताने चांगली चोळून लावा. सलग ३ ते ४ दिवस दिवसातून दोन वेळा हा उपाय केल्यास गोचीड पूर्णपणे मरून जातात.
२. गोठ्यासाठी १००% नैसर्गिक ‘कडुलिंब स्प्रे’
केवळ जनावरांचे अंग स्वच्छ करून चालत नाही, कारण गोठ्यात असलेल्या भिंतींच्या फटीत, गव्हाणीत हे कीटक लपून बसतात. त्यासाठी हा नैसर्गिक फवारा खूप उपयोगी पडतो.
- साहित्य: २ लिटर स्वच्छ पाणी आणि १ किलो कडुलिंबाचा पाला.
- बनवण्याची पद्धत: एका मोठ्या पातेल्यात २ लिटर पाणी घ्या. त्यात १ किलो कडुलिंबाची पाने टाकून ते पाणी साधारण १५ मिनिटे चांगले खळखळून उकळा. पाण्याचा रंग बदलल्यावर गॅस बंद करा आणि पाणी थंड झाल्यावर गाळून घ्या.
- वापर कसा करावा? हे औषधी पाणी एका स्प्रे-पंपमध्ये किंवा बाटलीत भरा. जनावरांच्या अंगावर आणि संपूर्ण गोठ्यात, विशेषतः कोपऱ्यांमध्ये याची फवारणी करा. यामुळे गोठ्यातील डास, गोमाशा आणि कीटक त्वरित पळून जातात.
३. खोबरेल तेल आणि कापूर: झटपट असरदार उपाय
जर तुम्हाला जलद परिणाम हवा असेल, तर हा उपाय नक्की करून पाहा.
- साहित्य: १०० मिली शुद्ध खोबरेल तेल आणि १० ते २० ग्रॅम कापूर.
- बनवण्याची पद्धत: एका वाटीत खोबरेल तेल घेऊन ते हलकेसे कोमट करा. आता त्यात कापूर कुटून टाका आणि तो तेलात पूर्णपणे विरघळू द्या.
- वापर कसा करावा? एका स्वच्छ सुती कपड्याच्या बोळ्याने हे मिश्रण जनावरांच्या संपूर्ण अंगावर (विशेषतः कानाच्या मागे, पायांच्या बेचक्यात) लावा. तेल लावल्यानंतर अवघ्या एका तासात गोचीड गळून खाली पडताना तुम्हाला दिसतील.
४. काळे मीठ आणि हळदीचा गुणकारी लेप
जनावरांच्या अंगावर चिकटून बसलेल्या मोठ्या आकाराच्या (फुगलेल्या) गोचिडी काढण्यासाठी हा उपाय अतिशय प्रभावी ठरतो.
- साहित्य: २५० मिली खाद्यतेल (सोयाबीन किंवा शेंगदाणा), ५० ग्रॅम काळे मीठ (रॉक सॉल्ट), २५ ग्रॅम हळद आणि ३० ग्रॅम कापूर.
- बनवण्याची पद्धत: सर्वप्रथम तेल कोमट करून घ्या. त्यात काळे मीठ टाकून ते पूर्ण विरघळू द्या. त्यानंतर त्यात हळद आणि कापूर घालून मिश्रण चांगले एकजीव करा.
- वापर कसा करावा? सकाळ आणि संध्याकाळ अशा दोन वेळेस हा लेप जनावरांच्या अंगावर लावा. ३-४ दिवस नियमित वापरल्यास सर्व प्रकारचे कीटक आणि गोचीड मरून पडतात, तसेच जनावरांच्या त्वचेला खाज येणेही थांबते.
शाश्वत आणि कायमस्वरूपी गोचीड नियंत्रण (जैविक पद्धती)
वारंवार औषधे किंवा लेप लावण्याऐवजी, निसर्गाची मदत घेऊन तुम्ही गोठ्यातील कीटकांचे प्रमाण कायमचे नियंत्रणात ठेवू शकता:
- कोंबडीपालन (परसबागेतील कुक्कुटपालन): तुमचा गोठा जर मुक्त संचार पद्धतीचा असेल, तर गोठ्यात आवर्जून १०-१५ गावरान कोंबड्या पाळा. गोचीड आणि गोमाशा हे कोंबड्यांचे अत्यंत आवडते खाद्य असते. जनावरांच्या अंगावरून खाली पडलेले किंवा गोठ्यात वावरणारे कीटक कोंबड्या वेचून खातात, ज्यामुळे कीटकांची पुढची पिढी तयारच होत नाही.
- साळुंखी (मैना) पक्षांची मदत: साळुंखी हा पक्षी शेतकऱ्यांचा खरा मित्र आहे. हे पक्षी गाई-म्हशींच्या पाठीवर बसून त्यांच्या अंगावरील गोचीड वेचून खातात. या पक्षांना गोठ्याकडे आकर्षित करण्यासाठी गोठ्याच्या छतावर किंवा आजूबाजूच्या सुरक्षित झाडांवर थोडी ‘शेव’ किंवा धान्य ठेवा. एकदा साळुंखीला तुमच्या गोठ्यात यायची सवय लागली की, ती अगदी विनाखर्च तुमच्या जनावरांना गोचीडमुक्त ठेवेल.
रासायनिक औषधांचा वापर टाळून, वर दिलेल्या पारंपरिक आणि नैसर्गिक पद्धतींचा अवलंब केल्यास तुमचे पैसे तर वाचतीलच, शिवाय तुमची जनावरे अधिक आनंदी, निरोगी आणि तणावमुक्त राहतील. जनावरे निरोगी राहिली की दुधाच्या उत्पादनात आपोआप वाढ होईल.
